HISTORIA

  Legenda głosi, że Augustów swoje powstanie zawdzięcza pierwszej schadzce Zygmunta Augusta i Barbary Radziwiłłówny. Dla jej upamiętnienia król polecił założyć w miejscu spotkania gród.
  Osada powstała jako ośrodek obsługujący szlak handlowy położony przy przeprawie przez Nettę na szlaku handlowym Litwa – Prusy – Korona.
  Zygmunt Stary w 1526 r. nadał Janowi Radziwiłłowi przywilej zezwalający na lokalizację karczmy w miejscu przeprawy przez Nettę na drodze z Grodna do Prawdzisk. Realizując marzenia o silnym ośrodku miejskim na pograniczu polsko – litewsko – pruskim Zygmunt August podjął decyzję o założeniu miasta. Przywilej lokacyjny na prawie magdeburskim, stanowiący formalno – prawną podstawę istnienia grodu, król wydał 17 maja 1557 r. w Wilnie. Nazwa i herb nawiązywały do osoby fundatora. Miasto Augusta otrzymało herb z inicjałami króla SA oraz literami PR (Poloniae Rex).

  Król Zygmunt August ostatni z Jagiellonów, prawnuk Władysława Jagiełły, syn króla Polski Zygmunta I (zwanego Starym) i Bony Sforzy – księżniczki mediolańskiej. Urodził się 1 sierpnia 1520 r. w Krakowie. Zapobiegliwym rodzicom, już w dwa lata po narodzinach syna udało się przeforsować uznanie Zygmunta Augusta Wielkim Księciem Litwy. 20 lutego 1530 r. Zygmunt August został koronowany na Króla Polski. Była to jedyna w dziejach Polski elekcja „vivente rege” (za życia panującego króla). Bona, kobieta ambitna i rządna władzy, tak kierowała edukacją syna, aby nie obudzić w nim pragnienia panowania tym samym pozostawiając sobie większe wpływy. Z woli ojca pierwszą żoną młodego Zygmunta została Elżbieta Habsburska. Ślub, zawarty dla umocnienia sojuszu politycznego z Austrią, odbył się 6 maja 1543 r. Bona od początku była przeciwna małżeństwu, dlatego też dokładała wszelkich starań, aby trzymać syna z dala od młodej żony. Elżbieta Habsburska zmarła 15 czerwca 1545 r. w kilka dni po wypłaceniu Zygmuntowi Augustowi jej posagu. Rok wcześniej, w październiku za namową i z pomocą Radziwiłłów, Zygmunt zasiadł na tronie litewskim.
  Drugą żonę Zygmunt August poznał, kiedy jeszcze żyła Elżbieta. Romans młodego króla i Barbary Radziwiłłówny trwał kilka lat. Pod naciskiem Radziwiłłów, został zakończony potajemnym ślubem latem 1547 r. Małżeństwo z Barbarą w Koronie uznano za mezalians i żądano jego unieważnienia. Walka o uznanie małżeństwa odmieniła całkowicie Zygmunta Augusta. Z lekkomyślnego młodzieńca przeistoczył się w odpowiedzialnego władcę.
  W kwietniu 1548 r., po śmierci ojca Zygmunt August zasiadł na tronie polskim. Po zaciekłych bojach i polemikach ze szlachtą, magnaterią i własną matką król doprowadził do koronacji Barbary 7 grudnia 1550 r. Barbara umarła niespełna pół roku po koronacji. Trumnę z jej ciałem przewieziono do Wilna. Król towarzyszył ukochanej w jej ostatniej drodze. Podróż trwała trzy tygodnie. Na noc trumna była umieszczana w kościele a miejscowy duchowny odprawiał nabożeństwo żałobne. Królowa spoczęła w katedralnej kaplicy Św. Kazimierza w Wilnie obok sarkofagu pierwszej żony Zygmunta Augusta.
  W 1553 r. Zygmunt August pragnąc zapobiec porozumieniu moskiewsko – habsburskiemu zdecydował się na ślub z Katarzyną Austriacką, siostrą pierwszej żony. Kilka miesięcy po ślubie na wieść o udawanej ciąży królowej, Zygmunt August stwierdził, że jego małżonka jest bezpłodna. Od tej chwili król czynił bezskuteczne starania o unieważnienie małżeństwa.
  Panowanie Zygmunta Augusta to rozkwit Rzeczpospolitej Szlacheckiej, mimo iż nigdy dotąd w dziejach Korony Polskiej nie zbiegło się jednocześnie tak wiele różnorodnych i ważnych problemów tak jak w latach 1553 – 1557. Ważyły się losy ziem ruskich, księstw Bari i Rossano, korony carskiej i węgierskiej, wpływów w Inflantach. Rozstrzygały się losy Reformacji w Polsce i reformy państwa. Duże zdolności polityczne, oratorskie, znajomość prawa, odziedziczona po matce przebiegłości oraz konsekwentne przestrzeganie przez monarchę zasad tolerancji religijnej zapewniły Polsce spokój wewnętrzny. Przy tym ostatni z Jagiellonów cieszył się szeroką popularnością i szacunkiem wśród szlachty, dzięki temu udało się mu przeprowadzić reformy w Wielkim Księstwie Litewskim.
  Po latach starań Zygmunt August doprowadził do Unii Polski z Litwą na Sejmie Lubelskim w 1569 r. Od tej chwili w Rzeczpospolitej Obojga Narodów wspólne miały być sejm, senat, elekcja władcy, moneta i polityka zagraniczna. Opanowany pragnieniem posiadania potomstwa Zygmunt August wydał rozkaz sprowadzenia z klasztoru urodziwej Barbary Giżanki, córki zamożnego mieszczanina warszawskiego. Barbara, podobna do pierwszej ukochanej króla, cieszyła się jego wielkimi względami. We wrześniu 1571 r. spełniło się wielkie pragnienie Zygmunta Augusta, Barbara Giżanka urodziła królewską córkę. Kilka miesięcy później zmarła Katarzyna Austriacka. Szczęśliwy król w przekonaniu, że spłodzi jeszcze dziedzica rozpoczął przygotowania do ślubu z Barbarą. Niestety los chciał inaczej. 7 lipca 1572 r. wycieńczony ciężką chorobą król umiera na zamku w Knyszynie. Śmierć Zygmunta Augusta zakończyła panowanie dynastii Jagiellonów otwierając nowy rozdział w historii Polski.
Na podstawie: „Zygmunt August – żywot ostatniego z Jagiellonów” – Eugeniusz Gołębski

  Opiekę nad miastem w imieniu króla pełnił wójt mianowany przez monarchę. Nadzorował on m.in. przestrzeganie prawa, wykonywanie zarządzeń królewskich oraz pobieranie podatków. Gród dysponował własnym samorządem oraz władzą sądowniczą. Pełnoprawnym obywatelem Augustowa stawał się każdy właściciel placu zlokalizowanego w granicach miasta, który złożył przysięgę miejską.
  Miasto, oprócz 130 włók ziemi, otrzymało liczne przywileje m.in. dochody z miar i wag, 2 jarmarki w ciągu roku (na Nowy Rok i Świętego Piotra) oraz 2 dni targowe w tygodniu (sobota i czwartek). Chcąc zachęcić do osiedlania się nowych osób w Augustowie król Zygmunt August nadał mieszkańcom wolności podatkowe (na 10 lat od dnia nadania praw miejskich).
  Na szybki rozwój miasta niewątpliwy wpływ miało osiedlanie się dużej liczby rzemieślników. Liczne cechy stworzyli tu m.in. piekarze, rzeźnicy, szewcy, kowale i kołodzieje. O szybkim rozwoju grodu świadczyć może fakt, że już w 1564 r. Zygmunt August zwiększył uposażenie miasta w ziemię o dalsze 74 włóki. Król ustanowił monopol Augustowa na warzenie piwa, sycenie miodów i palenie wódki, zakazując jednocześnie tych czynności w okolicznych wsiach królewskich.

Włóka (łan) miara powierzchni ziemi = 30 morgów = ok. 16,8 ha.

  Lokacja grodu na tzw. „surowym korzeniu” (od podstaw) w okresie pomiary włócznej wywarła wpływ na jego układ przestrzenny i sprawiła, że Augustów był jednym z najlepiej rozplanowanych miast renesansowych w Polsce. Zastosowano charakterystyczny, dla okresu pomiary włóczonej, układ z prostokątnym rynkiem głównym oraz przecinającymi się pod kątem prostym ulicami. Równolegle do rynku głównego wyznaczono plac, na którym wzniesiono kościół.

Pomiara włóczna reforma rolna wprowadzona w Wielkim Księstwie Litewskim na przełomie XVI i XVII w. Polegała głównie na zamianie dawnych świadczeń na czynsz uzależniając go od rozmiaru i jakości gruntów. Przy pomiarze gruntów wprowadzono nową jednostkę – włókę. Pomiara przyczyniła się do upowszechnienia trójpolówki, do której zobowiązano chłopów.

  Obiekty użyteczności publicznej i urządzenia komunalne zlokalizowano przy rynku. Główne miejsce zajmował ratusz z salą sądową, mieszkaniem woźnego i więzieniem w piwnicy. Drugą ważną budowlą w mieście był kościół. O pierwszej świątyni, która została spalona w czasie najazdu tatarskiego w 1656 r., nic nie wiadomo. Kolejna spłonęła w 1766 r. wraz z zabudowaniami plebańskimi, sprzętami kościelnymi i większością ksiąg liturgicznych.

  Drewniana zabudowa Augustowa istniejąca do końca XVIII w. była charakterystyczna dla miast i miasteczek rolniczych. Parterowe domy mieszczan kryte gontem lub słomą były zwrócone bokiem do ulicy, w głębi stały chlewy, stajnie i spichlerze, natomiast stodoły zlokalizowane były przy ul. Stodolnej (obecna Zygmuntowska).
  Gród nie dysponował systemem murów obronnych, był miastem otwartym, jednak trudno dostępnym dzięki rzece, okalającym jeziorom i bagnom.
  Na przełomie XVI i XVII w. większym miastem od Augustowa w Województwie Podlaskim był tylko Bielsk – ówczesna stolica województwa. W pierwszej połowie XVII w. liczba osadników Augustowa ciągle wzrastała, w większości była to ludność polska. Przed Potopem Szwedzkim miasto liczyło ok. 2800 mieszkańców głównie osadników polskich i ruskich. W Augustowie, podobnie jak w innych miastach królewskich na Podlasiu, obowiązywał zakaz osiedlania się na stałe ludności żydowskiej.
  Dynamiczny rozwój grodu, podobnie jak wielu miast Podlasia przerwały wojny. W 1656 r. sprzymierzony z hetmanem Wincentym Gosiewskim tatarski czambuł, po wtargnięciu do miasta spalił kościół, ratusz oraz znaczną część zabudowy, ok. 500 mieszkańców dostało się do niewoli. Kolejne klęski pogłębiły upadek grodu. Epidemia dżumy, jaka szalała w Augustowie w latach 1709 – 1711, poczyniła duże spustoszenie wśród mieszczan, natomiast wielkie pożary, które dotknęły miasto w latach 1738 i 1766, dokonały ogromnych zniszczeń w zabudowie. W drugiej połowie XVII w., po okresie zdziesiątkowania ludności przez przemarsze wojsk i choroby, w Augustowie zaczęli osiedlać się Żydzi. W 1763 r. otrzymali oni przywilej wybudowania synagogi i szkoły w mieście oraz zgodę na założenie cmentarza poza jego granicami. W tym czasie nastąpił systematyczny wzrost liczby mieszkańców Augustowa.
  Mieszkańcy Augustowa trudnili się głównie rolnictwem i spławem towarów z Mińska do Gdańska i Torunia. Transportowano m.in. drewno, potaż, smołę, futra, skóry oraz zboże. Z Gdańska i Torunia przewożono natomiast towary do Mińska. Rozwój stosunków handlowych został przerwany przez wojny szwedzkie i epidemie. Ponowne ożywienie nastąpiło dopiero pod koniec XVIII w. Augustów stopniowo podźwignął się z upadku, był trzecim pod względem wielkości – po Białymstoku i Tykocinie – miastem Podlasia oraz największym miastem na terytorium obecnej Suwalszczyzny.

Potaż techniczny węglan potasowy otrzymywany z popiołu ze spalonego drewna (drzew liściastych) wykorzystywany głównie do produkcji szkła.

  Na jarmarki do Augustowa przyjeżdżali kupcy m.in. z Lipska, Rajgrodu, Suchowoli, Białegostoku, a nawet z Gdańska i Lwowa. Największe znaczenie odgrywały jarmarki na świętego Antoniego (13 czerwca), Św. Piotra (29 czerwca), Św. Bartłomieja (24 sierpnia). Augustów był największym w regionie ośrodkiem handlu końmi. Pod koniec XVII w. był również najważniejszym lokalnym ośrodkiem handlu na pograniczu polsko – litewsko – pruskim. Niestety utracił rolę ważnego centrum handlu dalekosiężnego i zagranicznego, jaką pełnił na przełomie XVI i XVII w.
  Po pierwszym rozbiorze Polski Augustów znalazł się w prowincji Prusy Wschodnie. Prusacy próbując rozwinąć miasto gospodarczo wybudowali tu magazyn soli, skład tabaki oraz uruchomili komorę celną.

  Po traktacie w Tylży w 1807 r. Augustów wszedł w skład utworzonego Księstwa Warszawskiego.
  W trakcie odwrotu wojsk napoleońskich w grudniu 1812 r. most na Netcie przekroczył sam Napoleon, ze zdziesiątkowanymi oddziałami, korzystając z krótkiej gościny i odpoczynku w mieście.
  Po utworzeniu Królestwa Polskiego w 1815 r. Augustów wszedł w jego skład. W skutek nowego podziału administracyjnego regionów utworzono Województwo Augustowskie z siedzibą w Suwałkach. Mieszkańcy i władze miasta dwukrotnie zabiegały o przeniesienie stolicy województwa do Augustowa, niestety bezskutecznie. Głównym powodem niepowodzenia był brak odpowiednich budynków, które miały służyć jako siedziba władz oraz mieszkania dla urzędników.

  XIX w. to okres rozwoju grodu nad Nettą, do którego przyczyniły się m.in. budowa Kanału Augustowskiego, przeprowadzenie szosy warszawsko – petersburskiej oraz linii kolejowej. Uruchomienie linii kolejowej Grodno – Orany, zbudowanej głównie na potrzeby wojska, spowodowało obniżenie opłat za transport, co pociągnęło za sobą rozwój gospodarczy. W XIX w. nastąpił również, zapoczątkowany w czasach zaboru pruskiego, rozwój rzemiosła. Największą popularnością cieszyły się usługi stolarzy, szewców, murarzy, krawców, rzeźników, cieśli. Najbardziej intratnym zajęciem był zawód piekarza. Duże dochody przynosiło również browarnictwo, w 1799 r. w mieście istniało 21 szynków i 18 gorzelni. Rozwój gospodarczy spowodował napływ do miasta nowych osadników liczących na znalezienie pracy i poprawę statusu społecznego. Gdy okazało się, że Kanał Augustowski nie odegra tak ważnej roli gospodarczej, jak wcześniej zakładano, dynamika wzrostu gospodarczego została zahamowana.

  Pierwsza wojna światowa oraz wojna polsko – bolszewicka spowodowały zmiany w ilości oraz strukturze mieszkańców, przede wszystkim nastąpił odpływ ludności żydowskiej i prawosławnej.
  W okresie międzywojennym nastąpił powolny rozwój miasta, na który miało wpływ ponowne uruchomienie, we wrześniu 1919 r., tartaku, którego wyroby eksportowano m.in. do Anglii, Belgii, Maroka, Afryki, Danii, Egiptu, Hiszpanii. W latach trzydziestych XX w. prężny zakład zatrudniał prawie 560 osób.
  Konsekwentne działania mieszkańców i władz miasta sprawiły, że w połowie lat trzydziestych w okolicy pojawiły się obiekty noclegowe o wysokim standardzie. W 1935 r. oddano do użytku, dysponujący 200 miejscami, Oficerski Yacht - Klub.

  Ogromna popularność Augustowa była powodem podjęcia przez Ligę Popierania Turystyki decyzji o budowie nowoczesnego ośrodka turystycznego. Rosnące zainteresowanie Augustowem jako miejscowością turystyczną spowodowało powstanie żeglugi turystycznej. W 1938 r. Augustów odwiedziło 15 tys. osób. W mieście nazywanym, w latach międzywojennych, Wenecją Północy bywali m.in. ówczesny prezydent Ignacy Mościcki, Józef Beck, Edward Rydz-Śmigły.

  Rosnąca ranga Augustowa jako miasta turystycznego spowodowała, że w 1936 r. w sezonie letnim uruchomiono z Warszawy specjalny pociąg pośpieszny pierwszej klasy zwany „Lux-torpedą”.
  Rosła popularność miasta jako stolicy sportów wodnych, co przyczyniło się do zaplanowania przez Polski Związek Żeglarski Mistrzostw Europy w Żeglarstwie, które miały się odbyć na jeziorze Necko w sierpniu 1939 r.
  Ogromny wpływ na obraz grodu nad Nettą wywarł stacjonujący w Augustowie od 1921 r. I Pułk Ułanów Krechowieckich. Krechowiacy brali czynny udział w życiu miasta, uczestniczyli m.in. w porządkowaniu cmentarza, budowie stadionu. Żołnierze cieszyli się sympatią i szacunkiem mieszkańców dumnych, że w ich mieście stacjonuje elitarny pułk jazdy. Pomiędzy oficerami i ułanami a mieszkańcami Augustowa nawiązała się współpraca kulturalna. W święta państwowe odbywały się w mieście wspaniałe defilady pułku, na terenie koszar organizowano tradycyjne rewie konne, zawody hippiczne i pokazy walk kawaleryjskich.

I Pułk Ułanów Krechowieckich im. Pułk. Bolesława Mościckiego – należał do jednostek kawaleryjskich II Rzeczypospolitej o najstarszej tradycji. Wywodził się z Legionu Puławskiego walczącego od 1915 r. przy boku Rosji. Sławę zdobył dzięki zwycięskiej bitwie pod Krechowcami 24 lipca 1917 r., od której wywodzi się jego nazwa. Był jedynym oddziałem w historii Polski, który w ciągu jednej doby skutecznie przeciwstawił się formacjom trzech zaborców. Zaszczytnie odbył Kampanię Wrześniową w 1939 r. kapitulując dopiero 5 października w okolicach Kocka. Odtworzony w 1942 r. w korpusie gen. Władysława Andersa zasłużył się w Kampanii Włoskiej 1944 – 1945 (Monte Cassino, Piedimonte, Bolonia).

  Wybuch II Wojny Światowej zahamował rozwój miasta i regionu na długie lata. Podczas okupacji radzieckiej kilka tysięcy mieszkańców Augustowa i okolicznych miejscowości wywieziono w wagonach towarowych w głąb ZSRR.
  Wynikiem niemieckich działań w regionie były wywózki młodych mieszkańców na przymusowe roboty w głąb Rzeszy, aresztowania i masowe egzekucje. Najtragiczniejszy los spotkał augustowskich Żydów. W egzekucjach, prowadzonych od pierwszych dni okupacji, życie straciło ok. 1500 Żydów. Pozostałych, wraz z mieszkańcami okolicznych miejscowości, stłoczono w getcie utworzonym w dzielnicy Baraki. Zniszczono żydowski cmentarz, a macewy wykorzystano do budowy dróg. W lipcu 1942 r. getto zostało zlikwidowane a jego mieszkańcy wywiezieni do Treblinki.
  Augustów powoli dźwigał się ze zniszczeń wojennych. Niedostatek infrastruktury turystycznej w okresie powojennym oraz duża konkurencja miejscowości Warmii i Mazur spowodowały, że miasto nie odgrywało znaczącej roli w ruchu turystyczno – wypoczynkowym. Dwa, wybudowane w okresie międzywojennym, obiekty noclegowe uległy zniszczeniu podczas działań wojennych. Dopiero pod koniec lat pięćdziesiątych rozpoczął się intensywny rozwój w sferze usług i turystyki. Dziesięć lat później Augustów znów był jednym z najważniejszych ośrodków turystycznych w Województwie Białostockim. Dużą zasługę w zdobyciu tej silnej pozycji miało Polskie Towarzystwo Krajoznawcze. Pierwszym działaniem towarzystwa było uruchomienie Domu Turysty nad jeziorem Necko. Działacze PTK organizowali wycieczki krajoznawcze po regionie. W latach pięćdziesiątych na jeziorach augustowskich pojawiły się pierwsze statki, w 1956 r. Żegluga Mazurska uruchomiła regularne rejsy turystyczne. Ożywienie Augustowa spowodowało wybudowanie kilku obiektów noclegowych i gastronomicznych, m.in. wsławionej, popularnym przebojem Janusza Laskowskiego, restauracji Albatros.
  W latach siedemdziesiątych uruchomiono dwa obiekty sanatoryjne w ośrodkach wypoczynkowych. 14 października 1993 r. dzięki warunkom klimatycznym i odkrytym w okolicy złożom borowiny Minister Zdrowia i Opieki Społecznej nadała miastu status miejscowości uzdrowiskowej.

Uzdrowisko
lecznicze olejki eteryczne i fitocydy wydzielane przez drzewa iglaste – działają bakteriobójczo, normalizując ciśnienie tętnicze krwi i rytm serca, wpływają korzystnie na drogi oddechowe. W Augustowie leczy się choroby układu krążenia, reumatologiczne, schorzenia narządów ruchu. Obecnie w mieście działa jeden obiekt sanatoryjny – Sanatorium Uzdrowiskowe „Budowlani”.


Tekst: Beata Żukowska na podstawie „Augustów - Monografia historyczna” – Jarosław Szlaszyński, Andrzej Makowski



Projekt jest współfinansowany z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego oraz z budżetu państwa w ramach Funduszu Małych Projektów
Programu Współpracy Transgranicznej„Litwa – Polska” 2007 - 2013